Borsada Manipülasyon(Piyasa Dolandırıcılığı) Suçu, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m.171 kapsamında düzenlenmiş bir suçtur. Sermaye piyasalarında özellikle halka arz dalgalarıyla birlikte yerli bireysel yatırımcı sayısının rekor seviyelere ulaşması, piyasa dolandırıcılığı suçunun işlenme biçimlerini ve denetim mekanizmalarını da köklü biçimde dönüştürmüştür. Klasik borsa manipülasyonları geçmişte kapalı çevrelerde veya aracı kurum işlem salonlarında yürütülürken, günümüzde organize gruplar tarafından dijital mecralara taşınmıştır. Yatırımcı profilinin tabana yayılması ve finansal okuryazarlık düzeyinin henüz olgunlaşmamış olması, manipülatif aktörlerin kitleleri yönlendirmesini kolaylaştırmış ve Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) ile adli mercilerin denetim reflekslerini doğrudan bu mecralara yoğunlaştırmasına yol açmıştır. Bu suç hakkında tüm detaylardan içeriğimizde söz edilecektir.
Manipülasyon Nedir?
Manipülasyon, Fransızca kökenli bir kelimedir. Buna göre Fransızca kökenli olan manipülasyon kelimesinin Türkçe anlamı “yönlendirme”, “seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirme”, “varlıkları yapıcı, açıklayıcı ve yararlı bir biçimde kullanma işi” dir. Sermaye piyasası hukuku bakımından manipülasyon kelimesinin tam bir tanımı bulunmamakla birlikte doktrinde çeşitli tanımlara ver verilmiştir.
Sermaye piyasası hukuku açısından manipülasyon kelimesini tam tanımlayamamakla beraber, “Manipülatörlerin sermaye piyasasında birtakım yalan, yanlış, yanıltıcı, hileli davranışları ile piyasayı kendi menfaatleri doğrultusunda yönetme davranışları” şeklinde tanımlanabilecektir.
Manipülasyon, borsanın arz-talep dengesini etkileyen ve sermaye piyasasının etkili bir şekilde işlemesinin önüne ket vuran davranışlardır. Başka bir deyişle yatırımcıların, borsadaki hisselerin fiyatlarını yapay bir şekilde düşürmek veya yükseltmek amacıyla yapmış oldukları hileli eylemlerde denebilmektedir. Manipülasyon çoğunlukla haksız kazanç elde etmek ve yatırımcıları yanıltmak adına yapılmaktadır. Manipülasyon eylemlerinin sonucunda piyasadaki şeffaflığın, piyasaya olan güvenilirliğin, güncel fiyat oluşmasının önüne geçilmektedir.
Manipülatör Nedir?
Manipülatör, kelimesi Fransızca kökenli bir kelimedir. Türkçe ’de “Yönlendirici” anlamı taşımaktadır. Manipülatör kısacası hileli davranışlar ile, karşısındaki kişinin fikirlerini ve eylemlerini doğrudan etkileyebilecek nitelikteki kişi demektir.
Ceza Hukuku alanında merak ettiğiniz diğer konular hakkında da bilgi sahibi olmak isterseniz, ilgili kategorimize göz atabilirsiniz.
Piyasa Dolandırıcılığı Suçu (Borsada Manipülasyon) Nedir?
Borsada manipülasyon, çoğunlukla manipülatörlerin yalan ya da yanıltıcı bilgileri yayması ile yatırımcıları aldatması ve hileli birtakım davranışları ile haksız kazanç elde etmesi amacıdır. Bu hileli davranışlar çerçevesinde piyasanın sağlıklı ve etkili işleyişi bozulmaktadır. Manipülatörlerin, yapmış oldukları yalan, yanlış, yanıltıcı ve hileli eylemleri piyasanın şeffaflığını ve güvenilirliğini zedelemektedir.
Borsada Manipülasyon Neden Yapılmaktadır?
Elbette ki borsada manipülasyon eylemlerinin gerçekleştirilmesinin altında yatan birçok sebep vardır. Şüphesiz ki manipülasyon eylemleri, manipülatörün çıkarları doğrultusunda tamamıyla menfaat sağlamak amacıyla gerçekleştirmiş olduğu eylemlerdir. Bu eylemlerin gerçekleştirilmesi sebeplerinden bazılarına değinecek olursak; manipülatörlerin yalan, yanlış, yanıltıcı ve hileli eylemleri neticesinde basit yollu fakat yüksek finansal kazanç elde etme amaçlarıdır. Manipülatörler hileli davranışları sayesinde piyasayı kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirebilmektedirler. Manipülatörlerin, yalan, yanlış ve yanıltıcı bilgileri piyasadaki yatırımcıların kararlarını doğrudan etkileyebilir ve bu süreçte kararları etkilenmiş olan yatırımcının yapmış olduğu piyasa faaliyetlerinden, manipülatör doğrudan yararlanabilme imkânı sağlayabilmektedir.
Manipülatörler sermaye piyasasına ilişkin bir konuda rivayet ileri sürerler, bu rivayet neticesinde manipüle edildiğinin farkında olmayan yatırımcılar, yatırıma karşı yönelim ve eylemlerini değiştirir bu doğrultuda yönelimlerini değiştirmiş olan yatırımcılar karşısında manipülatörler, kolay yollu finansal kazanç elde edebilmektedirler.
Borsada Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Korunan Hukuki Değer
Manipülasyon suçunda korunan hukuki değer ile ilgili birçok farklı görüş ileri sürülmektedir. Yatırımcılar, piyasa ortamına güvenmekte ve işlemlerini buna göre yapmaktadır. Buna göre yatırımcıların piyasa ortamına duyduğu güveni, hukuk düzeni koruma altına almalıdır. Dolayısıyla manipülasyon suçunda korunan hukuki değerlerden biri piyasaya duyulan güveni korumaktır. Bununla beraber mali çıkarların korunması, sermaye piyasalarının işlevselliği, haksız kazancın önlenmesi, ticari hayatın özü olan güvenin korunması gibi hususlarda korunan hukuki değerler arasında sayılabilecektir.
Borsada Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Teşebbüs
Hem işleme dayanan manipülasyon suçu hem de bilgiye dayanan manipülasyon suçu teşebbüse elverişli suçlardır. Buna göre bilgiye dayanan manipülasyon suçunda seçimlik hareketlere ek olarak menfaat sağlanması koşulu da arandığından, eğer menfaat sağlanamamışsa suç teşebbüs aşamasında kalacaktır. İşleme dayanan manipülasyon suçu ise yine seçimlik hareketli bir suç teşkil ettiğinden eğer hareket bölünebiliyorsa teşebbüs aşamasında kalacağından söz edilebilecektir.
Nitelikli Dolandırıcılık Suçu hakkında da bilgi almak isterseniz, içeriğimizi inceleyebilirsiniz.
Manipülasyon Türleri Nelerdir?
Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107.maddesinin ilk fıkrasında işleme dayalı manipülasyon, ikinci fıkrasında ise bilgiye dayalı manipülasyon düzenlenmektedir. Buna göre manipülasyonu işlem bazlı manipülasyon ve bilgi bazlı manipülasyon olarak ikiye ayırmak mümkündür.
İşleme Dayalı Manipülasyon Nedir?
İşleme dayalı manipülasyon, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107.maddesinin 1.fıkrasında (107/1) düzenlenmektedir.
İlgili maddeye bakıldığında, “alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler” sıralaması yaparak suçun maddi konusu ortaya konmaktadır. İşlem bazlı manipülasyon suçu seçimlik hareketli bir suç olarak düzenlenmiştir. Seçimlik hareketli suç, hukuki anlamda, birden fazla hareketle işlenebilen suç anlamına gelmektedir. Buna göre bu hareketlerden herhangi birinin dahi gerçekleşmesi suçun oluşması için yeterli sayılabilecektir.
İlgili madde de sayılan davranışlardan herhangi birini veya birkaçını gerçekleştiren kişiler için hürriyeti bağlayıcı ceza ve adli para cezası öngörülmüştür. Buna göre bu işlemleri gerçekleştirenler hakkında üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılması söz konusu olmaktadır. Maddede değinilen üç yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunması hükmü, 2020 yılında yapılan değişiklik öncesi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunması şeklinde idi.
İşleme dayalı manipülasyonda, manipülatörler piyasanın doğal işleyişi içerisinde, gerçek niyetlerini gizleyerek, yanlış ve yanıltıcı eylemleri ile başkalarını yanıltmakta ve bu eylemleri neticesinde piyasadaki fiyatları doğrudan etkilemekle birlikte yapay bir piyasa ortamı yaratmaktadırlar. İşleme dayalı manipülasyon suçunun kanunda düzenlenmesi, yapay bir piyasa ortamında ortaya çıkabilecek olumsuz etkilerin önüne geçilmesi bakımından önem arz etmektedir.
İşleme dayalı manipülasyon, madde metninden de anlaşılacağı üzere bir tehlike suçudur bu doğrultuda bu suçun oluşması için failin amacını gerçekleştirmiş olması, bundan bir menfaat elde etmesi veya eylem neticesinde doğrudan bir zarar ortaya çıkmış olması gerekmez. Kanun metninde sayılagelen eylemlerden birinin dahi gerçekleşmesi suçun oluşması için yeterli kabul edilebilecektir. Aynı zamanda suçun oluşması için, kanun metninde sayılagelen eylemlerden herhangi birinin bile gerçekleşmesi yeterli sayılabileceğinden, işleme dayalı manipülasyon suçu seçimlik hareketli bir suç niteliğindedir.
Dolayısıyla işlem bazlı manipülasyon, bir tehlike suçu olduğundan, madde metninde sayılan eylemleri gerçekleştirenler, amaçlarına ulaşamamış olsalar dahi 107/1’deki suçu işlemiş sayılacaklardır.
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte Borsa İstanbul bünyesinde kullanılan algoritmik ve yüksek frekanslı işlem (HFT) sistemleri, işlem bazlı manipülasyonun takibini ve niteliğini daha sofistike hale getirmiştir. Günümüzde piyasa dolandırıcılığı eylemleri manuel emir iletiminden ziyade önceden programlanmış botlar ve robot emirler aracılığıyla gerçekleştirilebilmektedir. BIST gözetim sistemleri ve SPK Piyasa Gözetim Dairesi tarafından derinlemesine incelenen güncel işlem bazlı manipülasyon taktikleri şunlardır:
- Spoofing ve Katmanlama (Layering): Gerçekte işlem yapma niyeti olmaksızın derinlik ekranında suni talep veya arz izlenimi yaratmak amacıyla yüklü miktarda emir girilmesi ve işlem gerçekleşmeden hemen önce emrin iptal edilmesi veya fiyat adımlarının hızla değiştirilmesi.
- Karşılıklı ve Eşleşen İşlemler (Wash Trades / Matched Orders): Aynı kişinin kontrolündeki farklı hesaplar veya anlaşmalı birden fazla hesap arasında piyasada yüksek işlem hacmi varmış yanılsaması oluşturmak amacıyla yapılan alım-satımlar.
- Kapanış Fiyatını Etkileme (Marking the Close): Seans kapanışına saniyeler kala verilen yüksek fiyatlı agresif emirlerle hissenin gün sonu ve gösterge fiyatını yapay seviyelerde belirleme girişimleri.
Borsa İstanbul’un yapay zeka destekli gözetim sistemleri bu tür algoritmik hareketleri, emir iptal oranlarını ve pasif emirlerin yoğunluğunu anlık olarak izleyerek manipülatif kalıpları eşzamanlı olarak tespit edebilmektedir.
Bilgiye Dayalı Manipülasyon Nedir?
Bilgiye dayalı manipülasyon, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107.maddesinin 2.fıkrasında (107/2) düzenlenmektedir.
Bilgiye dayalı manipülasyon suçu da işleme dayalı manipülasyon suçu gibi seçimlik hareketli bir suçtur. Ancak işleme dayalı manipülasyon suçundan farklı olarak bilgiye dayalı manipülasyon suçu maddesinde sayılan, “yalan, yanlış ve yanıltıcı bilgi veren, söylenti çıkaran, haber veren ve yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayan” davranışlardan birinin gerçekleştirilmesi halinde bu davranışları gerçekleştiren kişilerin menfaat elde etmesi sonucu aranmaktadır. Halbuki işleme dayalı manipülasyon suçu maddesinde sayılan davranışları gerçekleştiren kişilere karşı suçun oluşması için menfaat elde edilmesi şartı öngörülmemiş, davranışlardan herhangi birinin gerçekleştirilmesi suçun oluşması için yeterli görülmüştür.
İlgili maddedeki eylemleri gerçekleştiren ve bundan menfaat sağlayan kişiler hakkında üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasına hükmolunmuştur. Madde de değinilen üç yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunması hükmü, 2020 yılında yapılan değişiklik öncesi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunması idi.
Bilgiye dayalı manipülasyon suçu, kamunun aydınlatılması ilkesi ile doğrudan ilişkili bir suçtur. Burada manipülatörler tarafından yanlış ve yanıltıcı bilgiler verilmekte ve kamuya açıklanacak bilgiler kasıtlı olarak gizlenmektedir. Kamu ile paylaşılan bilgilerin yanıltıcılıktan uzak, doğru, açık olması gerekmektedir. Çünkü kamu ile paylaşılan bilgiler, piyasa dünyasındaki yatırımcıların, yatırım kararı vermeleri noktasında önem arz etmektedir.
Bilgiye dayalı manipülasyon suçunda, işleme dayanan manipülasyon suçunun aksine seçimlik hareketlere ek olarak menfaat elde edilmesi koşulu da eklenmektedir. Buna göre ilgili madde de geçen seçimlik hareketlerden herhangi biri gerçekleşirse dahi menfaat elde edilmediği sürece suç oluşmayacaktır.
Dijitalleşme ile birlikte bilgi bazlı manipülasyon suçunun (SPK m.107/2) en yaygın görünüm biçimi sosyal medya ağları ve kapalı mesajlaşma grupları haline gelmiştir. X (eski adıyla Twitter), Telegram, WhatsApp, YouTube ve Discord gibi mecralarda “üstat” veya “finansal danışman” kisvesi altında kurulan ücretli ya da ücretsiz gruplar üzerinden hisse pazarlama (pump and dump) operasyonları yürütülmektedir. Bu platformlarda takipçi kitlesine belirli bir hisse senedinin “patlayacağı”, “tavan serisi yapacağı” veya “büyük ortaklık anlaşması açıklayacağı” yönünde asılsız dedikodular yayılarak yapay bir talep oluşturulmakta; organize grup önceden topladığı payları bu yapay talep dalgasında yatırımcılara satarak haksız menfaat sağlamaktadır.
SPK ve savcılıklar bu eylemleri değerlendirirken yalnızca SPK lisanssız yatırım danışmanlığı faaliyeti kapsamında idari para cezası kesmekle kalmamakta, tespit edilen haksız menfaat bağlamında doğrudan TCK ve SPK m.107/2 uyarınca cezai soruşturmalar başlatmaktadır:
- Ters Yönlü İşlemler ve Menfaat Bağı: Manipülatörlerin sosyal medya gruplarında takipçilerine “AL” tavsiyesi verdikleri anlarda kendi veya bağlantılı hesaplarından yoğun “SAT” emirleri vererek pozisyon kapattıklarının tespiti, suçun en somut delili sayılmaktadır.
- Lisanssız Danışmanlık ve Bilgi Kirliliği: Finansal tavsiye verme yetkisi bulunmayan anonim hesapların hazırladığı manipülatif grafik analizleri, hedef fiyat tabloları ve teyit edilmemiş KAP haberi iddiaları doğrudan suçun maddi unsuru kapsamında incelenmektedir.
- Kiralık/Emanet Hesap (Mule Account) Organizasyonu: Manipülatörlerin SPK işlem yasaklarını aşmak amacıyla akraba, çalışan veya üçüncü şahıslar adına açılmış hesaplar üzerinden emir iletmeleri, soruşturmaların organize suç kapsamına evrilmesine neden olmaktadır.
SPK bültenlerinde sıkça görüldüğü üzere, sosyal medya hesapları üzerinden belirli pay senetlerinde alım yönünde yönlendirme yapan hesap sahipleri ve bunlarla birlikte hareket eden şahıslar hakkında doğrudan Cumhuriyet Başsavcılıklarına suç duyurusunda bulunulmakta ve geçici/sürekli işlem yasakları uygulanmaktadır.
Borsada Manipülasyon Eylemleri Suç Teşkil Eder Mi?
Yatırımcılar, sermaye piyasasına güven duymakta ve işlemlerine buna dayalı yapmaktadır. Manipülasyon, bu sermaye piyasasına duyulan güveni zedelemektedir. Hukuk düzeni bu nedenle, piyasanın şeffaflığını yitirmemesi ve yatırımcıların piyasaya duyduğu güvenin sarsılmaması adına koruma getirmektedir.
Piyasa dünyasındaki yatırımcının, manipülasyon davranışlarından korunması adına ilk olarak 2012 yılında yürürlükten kaldırılmış olan 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nda “manipülasyon suçu” na yer verilmiştir. Günümüzde bu düzenlemeye 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107. Maddesinde “piyasa dolandırıcılığı” adı altında yer verilmektedir.
Dolayısıyla ilgili Kanun’un 107.maddesindeki eylemler çerçevesindeki davranışlar suç teşkil edecektir. Bu davranışları gerçekleştiren kişiler manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunu işlemiş sayılacaklardır ve bu kişiler hakkında hürriyeti bağlayıcı hapis cezası ve adli para cezasına hükmolunacaktır.
Borsada Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Uygulanacak Yaptırım
Manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunun yaptırımı, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107.maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunu işleyenler için hürriyeti bağlayıcı ceza ve adli para cezası öngörülmüştür. Buna göre uygulanacak olan yaptırım, ilk fıkraya göre üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile ikinci fıkraya göre üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır.
Borsada Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Etkin Pişmanlık
Etkin pişmanlık kavramı esasen 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda düzenlenmiştir. Buna göre etkin pişmanlık, bir kişinin işlemiş olduğu suç dolayısıyla pişman olması halidir. Dolayısıyla kişinin pişmanlığına dayalı olarak verilecek cezada indirime gidilmesi veya hiç cezalandırılmaması söz konusu olabilmektedir.
Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki; yalnızca işleme dayalı manipülasyon suçunu işleyenler, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107. Maddesinin 3. fıkrası uyarınca etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanabilecektir.
Dolayısıyla bilgiye dayalı manipülasyon suçunu işlemiş olanlar, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107.maddesinin 3.fıkrası uyarınca etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanamayacaklardır.
Etkin Pişmanlık konusu hakkında da detaylı bilgi almak isterseniz, ilgili içeriğimizi ziyaret edebilirsiniz.
Manipülasyon Suçu (Piyasa Dolandırıcılığı) Sayılmayan Haller ve Hukuka Uygunluk
Sermaye piyasası Kanunu’nun 108.maddesinde bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığı sayılmayacak haller düzenlenmiştir. Buna göre maddede sayılan hallerden birinin gerçekleşmesi durumunda suçun unsurlarından sayılan hukuka aykırılık unsuru ortadan kalkacak ve sözü edilen fiiller hukuka uygun hale gelecektir.
Güncel Borsa Manipülasyonu Soruşturmaları ve Adli Operasyonlar
Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) denetim mekanizmalarını sıkılaştırması ve Cumhuriyet Başsavcılıkları ile koordinasyonunu artırması, piyasa dolandırıcılığı fiillerine karşı yürütülen adli süreçlerde yeni bir dönemi başlatmıştır. Geçmişte çoğunlukla idari para cezaları ve işlem yasaklarıyla sınırlı kalan yaptırımlar, son dönemde organize suç örgütleri, aracı kurum yöneticileri ve sosyal medya şebekelerini hedef alan kapsamlı ceza soruşturmalarına ve eş zamanlı polis operasyonlarına dönüşmüştür. İstanbul ve Ankara merkezli yürütülen güncel soruşturma dosyaları incelendiğinde, yargı mercilerinin piyasa dolandırıcılığına yaklaşımındaki somut eğilimler ve öne çıkan örnekler şu şekildedir:
- Sosyal Medya ve “Üstat” Şebekelerine Yönelik Baskınlar: X (Twitter) ve Telegram üzerinde on binlerce takipçisi bulunan hesaplar aracılığıyla belirli şirket paylarında (örneğin teknoloji ve sanayi hisselerinde) suni fiyat artışı yaratan gruplara yönelik çok sayıda eş zamanlı operasyon düzenlenmiştir. SPK’nın suç duyuruları üzerine başlatılan operasyonlarda, onlarca şüpheli hakkında gözaltı ve tutuklama kararları verilmiş; şüphelilerin takipçilerine hisse aldırırken eş zamanlı olarak kendi paylarını elden çıkardıkları MASAK raporlarıyla dosyaya girmiştir.
- Finansal Kuruluş ve Portföy Yönetim Şirketi Yöneticilerinin Tutuklanması: Soruşturmalar yalnızca bireysel sosyal medya kullanıcılarıyla sınırlı kalmamış; holding sahipleri, menkul değerler ve portföy yönetim şirketlerinin tepe yöneticilerini de kapsayacak biçimde genişlemiştir. BIST’te işlem gören paylarda organize biçimde karşılıklı işlem (wash trade) yaptıkları ve fon kaynaklarını yapay fiyat hareketlerinde kullandıkları iddia edilen aracı kurum yöneticileri tutuklanarak cezaevine gönderilmiştir.
- MASAK Boyutu ve Malvarlığı Tedbirleri: Yürütülen yeni nesil soruşturmalarda sadece SPK m. 107 değil, TCK m. 282 kapsamında “Suçtan Kaynaklanan Malvarlığı Değerlerini Aklama” suçu da soruşturma kapsamına alınmaktadır. Başsavcılıklar; şüphelilerin, şirket yetkililerinin ve birinci derece yakınlarının banka hesapları, taşınmazları ve şirket payları üzerine tedbir koyarak haksız kazancın üçüncü kişilere devredilmesini önleyici koruma tedbirlerine başvurmaktadır.
Bu adli operasyonlar ve geniş çaplı tutuklamalar, sermaye piyasalarında manipülatif işlemlerin artık yalnızca teknik bir piyasa ihlali olarak görülmediğini; nitelikli bir organize ekonomik suç olarak ele alınıp doğrudan hürriyeti bağlayıcı ceza ve malvarlığına el koyma yaptırımlarıyla sonuçlandığını açıkça ortaya koymaktadır.
Borsada Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunu İşleyenlere Uygulanacak İdari Tedbirler
Sermaye piyasası Kanunu’nun 107.maddesi uyarınca işleme dayanan manipülasyon ve bilgiye dayanan manipülasyon suçları için hürriyeti bağlayıcı hapis cezası ve adli para cezası öngörülmüştür. Bunun dışında ayrıca işlem ve bilgi bazlı manipülasyon suçlarına dair sermaye piyasası Kanun’unun 101.maddesinde bazı idari tedbirler de düzenlenmiştir. Buna göre Kurul, Sermaye piyasası Kanun’unun 107.maddesindeki eylemleri işlediğine dair makul bir şüphe bulunan gerçek ya da tüzel kişiler ile bu tüzel kişilerin yetkilileri ile ilgili sermaye piyasası araçlarına ilişkin olarak tüm tedbirleri almaya ve bu tedbirlerin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye yetkilidir.
SPK, adli süreçlerin sonuçlanmasını beklemeden piyasanın düzenini ve yatırımcıları korumak adına 6362 sayılı Kanun’un 101. maddesi ve Piyasa Bozucu Eylemler Tebliği (V-104.1) çerçevesinde re’sen hızlı tedbirler uygulamaktadır. Son dönemde bu tedbirlerin kapsamı piyasadaki oynaklığı frenlemek adına genişletilmiştir:
- İşlem Yasakları: İnceleme altındaki gerçek ve tüzel kişilere 6 aydan 2 yıla kadar borsalarda geçici işlem yapma yasağı getirilmesi ve bu kişilerin MKK nezdindeki paylarının rehin/depo durumuna alınması.
- Hisse Bazlı Tedbirler (Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi – VBTS): Manipülatif hareketlerin görüldüğü paylarda kredili işlem yasağı, brüt takas uygulaması, açığa satış yasağı, emir paketi tedbiri (piyasa emrinin kısıtlanması, emir iptalinin yasaklanması) ve tek fiyat işlem yöntemi uygulanması.
- Sosyal Medya ve Web Sitesi Erişim Engelleri: Manipülatif içerik yayan Telegram kanalları, X hesapları veya sahte finans siteleri hakkında SPK talebiyle Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) tarafından erişim engelleme kararları alınması.
Bu idari tedbirler bir ceza mahkûmiyeti niteliğinde olmayıp, delillerin karartılmasını önleme ve piyasada oluşabilecek zincirleme zararların önüne geçme amacı taşıyan önleyici güvenlik mekanizmalarıdır.
Hukuk Büromuzun sahibi Av. Burak Temizer’in anlatımıyla ATV Haber’de yayımlanan Fon Mağdurları Ne Yapmalı? haberini de inceleyebilirsiniz.
Özel Fon Krizleri: Borsa Manipülasyonu Mu? Nitelikli Dolandırıcılık Mı?
Son dönemde kamuoyunu ve finans piyasalarını sarsan, tanınmış isimlerin ve spor dünyasından figürlerin adının karıştığı “yüksek getirili gizli fon” krizleri, sermaye piyasası suçlarının niteliği konusunda ciddi bir kavram karmaşasını beraberinde getirmiştir. Basında ve halk arasında çoğu zaman “borsa dolandırıcılığı” veya “manipülasyon” olarak adlandırılan bu vakaların hukuki tasnifi, Sermaye Piyasası Kanunu ile Türk Ceza Kanunu arasındaki sınırın çizilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Borsa manipülasyonu (piyasa dolandırıcılığı) organize ve regüle bir piyasada işlem gören sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını veya arz-talep dengesini yapay olarak etkilemeyi hedeflerken; kamuoyuna yansıyan son fon krizleri tamamen tezgahüstü, kayıt dışı ve fiktif bir getiri vaadine dayanmaktadır. Bu kapsamda adli mercilerin ve SPK’nın son dosyalarda uyguladığı temel hukuki ayrımlar şunlardır:
- Sermaye Piyasası Aracı ve Borsa Bağı: Borsada işlem bazlı veya bilgi bazlı manipülasyondan (SPK m.107) söz edebilmek için ortada Borsa İstanbul nezdinde kote edilmiş gerçek bir pay senedi, türev ürün veya sermaye piyasası aracının bulunması gerekir. Gündemdeki fon krizlerinde ise çoğu zaman fiilen kurulmuş, SPK onaylı veya Takasbank nezdinde saklaması yapılan gerçek bir yatırım fonu bulunmamakta; tamamen hayali bir portföy üzerinden hareket edilmektedir.
- Yetkisiz Portföy Yöneticiliği (SPK m.109): SPK’dan izin almaksızın fon kurmak, yönetmek veya “özel portföy yönetimi” adı altında mevduat benzeri para toplamak, 6362 sayılı Kanun’un 109. maddesi kapsamında “Yetkisiz Sermaye Piyasası Faaliyeti” suçunu oluşturur. Kurul, izinsiz fon vadeden veya portföy işleten aktörler hakkında doğrudan bu madde uyarınca savcılığa suç duyurusunda bulunmaktadır.
- Ponzi Düzeneği ve Nitelikli Dolandırıcılık (TCK m.158): Gerçekte herhangi bir yatırım faaliyeti yürütülmeksizin, sisteme yeni giren katılımcıların parasıyla eski katılımcılara kâr payı ödenmesi prensibine dayanan “Saadet Zinciri” (Ponzi) mekanizmaları, SPK suçlarından ziyade TCK m.158/1-f (“Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık”) kapsamında ağır hapis cezalarıyla yargılanmaktadır.
Özetle; kamuoyunu meşgul eden bu krizler borsa tahtasında yapay fiyat oluşturma eylemi değil, bankacılık ve sermaye piyasası kuralları baypas edilerek yürütülen kayıt dışı güven istismarı ve nitelikli dolandırıcılık eylemleridir. Yatırımcıların mağduriyet yaşamaması adına, yatırım yaptıkları fonların SPK tescili ile Tefas veya Takasbank kayıtlarını mutlaka teyit etmeleri hukuki ve finansal güvenliğin temel şartıdır.
Fon Krizi ile ilgili tüm detaylardan bahsettiğimiz içeriğimize de göz atabilirsiniz.
Sonuç
Ülke ekonomisinin gelişimi bakımından sermaye piyasaları önem arz etmektedir. Günümüzdeki teknolojik gelişmeler çerçevesinde sermaye piyasalarına erişim kolaylaşmıştır. Ancak teknolojik gelişmeler erişimi kolaylaştırmasının yanında onlarca tehlikeyi de beraberinde getirmektedir. Çünkü teknolojik imkanların artmasıyla, sermaye piyasasına erişmek basit hale gelmiştir. Teknolojik imkânın artmasıyla birlikte sermaye piyasasında manipülatif eylemler de haliyle artmıştır. İşte bu manipülatif eylemlere karşı, piyasaya olan güvenin korunması, piyasanın etkin bir şekilde işlemesi, şeffaflığını yitirmemesi, aynı zamanda yatırımcıların hak ve menfaatlerinin de korunması adına denetlenmesi ihtiyacı doğmaktadır. Sonuç olarak borsaya ve sermaye piyasasına yönelik manipülatif eylemlere karşı 6362 sayılı Sermaye piyasası Kanun’unda çeşitli yaptırımlar öngörülmüştür.
Sıkça Sorulan Sorular
Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunun Cezası Nedir?
Manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunu işleyen kişilere karşı hürriyeti bağlayıcı hapis cezası ve adli para cezası öngörülmüştür. Buna göre Sermaye Piyasası Kanun’unun 107.maddesinin 1.fıkrası uyarınca manipülasyon suçunun cezası üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezasıdır.
Sermaye Piyasası Kanun’unun 107.maddesinin 2.fıkrası uyarınca manipülasyon suçunun cezası üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır. Aynı zamanda Sermaye Piyasası Kanun’unun 107.maddesinin 1.fıkrasındaki manipülasyon suçunu işleyen kişinin pişmanlık davranışını göstermesi ve beş yüz bin Türk lirasından az olmaması koşuluyla çıkarının iki katı olacak kadar parayı hazineye ödemesi halinde cezada indirim veya cezasızlık hali öngörülmüştür.
Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Görevli ve Yetkili Mahkeme Neresidir?
Manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunda görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesidir. Manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunda yetkili mahkeme ise suçun işlendiği yer mahkemesidir.
Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Etkin Pişmanlık Hükümleri Uygulanır mı?
Evet, ancak yalnızca işleme dayalı (işlem bazlı) manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunda etkin pişmanlık hükümleri uygulanır.
Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Hukuka Uygunluk Söz Konusu Olabilir Mi?
SPK’nın 108.maddesinde sayılanlar neticesindeki hallerin gerçekleşmesi durumunda yapılan fiiller, Manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçu sayılmayacaktır. Bu durumda hukuka aykırılık unsuru ortadan kalkacak ve sonuç olarak gerçekleştirilen eylemler hukuka uygun hale gelecektir. Ancak 108.madde kapsamı dışında kalan fiiller hakkında hukuka uygunluk nedenleri bulunmamaktadır.
Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunu İşleyen Kişilere Karşı Uygulanacak Tedbirler İçin Aranan Koşullar Nelerdir?
Öngörülen idari tedbirlerin manipülatif eylemler gösteren kişilere karşı uygulanabilmesi için, manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) fiillerini işledikleri konusunda yeterli olguların yani makul şüphenin bulunması şartı yeterlidir.
Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunu İşleyenlere Karşı Uygulanacak İdari Tedbirler Kimlere Uygulanır?
Manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunu işlediğine dair makul şüphe bulunan gerçek kişilere, şirketlere ve şirket yetkililerine uygulanabilecektir.
Şirketler ve Şirketlerin Yetkililerinin Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunu İşlemeleri Halinde İdari Tedbirler Uygulanabilir mi?
Evet, eğer ki manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçunu işlediklerine dair yeterli olgu yani makul şüphe bulunuyorsa şirketlere ve şirket yetkililerine de idari tedbirler uygulanabilmektedir.
Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçunda Uygulanacak İdari Tedbirler Sınırlı Sayıda (Numerus Clausus) Mıdır?
Hayır, ilgili madde de sayılan idari tedbirler dışında da farklı tedbirler alınabilmektedir. Buradaki amaç piyasanın işleyişini korumaktır. Dolayısıyla sayılan tedbirlerle sınırlı değildir.
Yatırımcıyım ve Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Sonucunda Haksızlığa ve Zarara Uğradım, Tazminat Hakkına Sahip Miyim?
Genel olarak manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) bir suç olarak düzenlenmesine karşın, manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) sonucu haksızlığa ve zarara uğrayan yatırımcı için hem Sermaye Piyasası Kanun’unda hem de Türk Ticaret Kanun’unda herhangi bir tazminat hakkı öngörülmemiştir. Fakat manipülasyon (piyasa dolandırıcılığı) suçu karşısında haksızlığa ve zarara uğrayan yatırımcının Türk Borçlar Kanun’u uyarınca tazminat hakkı ortaya çıkacağını söyleyebiliriz. Dolayısıyla manipülasyon eylemleri sonucu haksızlığa ve zarara uğrayan kişi için SPK VE TTK uyarınca tazminat hakkı doğmazken, TBK hükümleri uyarınca kişinin tazminat hakkı doğabilmektedir.
