Hukuki işlemlerin geçerliliği, hukuk düzeninin koyduğu kurallara bağlıdır. Bu kurallara aykırı yapılan işlemler, bazı durumlarda yok hükmünde(yokluk) sayılırken, bazı durumlarda ise mutlak butlan yaptırımıyla geçersiz kılınır. Özellikle hukuk güvenliği, kamu düzeni ve temel haklar söz konusu olduğunda devreye giren mutlak butlan, hem kamu yararını hem de bireylerin haklarını koruyan önemli bir hukuki müessesedir. Peki, mutlak butlan ne demek? Hukuki temeli ve mutlak butlan kararı ile ilgili tüm detaylardan içeriğimizde söz edeceğiz.
Mutlak Butlan Ne Demek?
Mutlak butlan, kelime anlamı itibarıyla “tam ve kesin geçersizlik” anlamına gelir. Bir hukuki işlemin, daha baştan itibaren hiç doğmamış, olmamış gibi kabul edilmesi durumudur. Mutlak butlan, yapılan bir işlemin, baştan itibaren geçersiz sayılması anlamına gelir. Hukuki olarak öyle temel bir hata vardır ki, işlem iptal edilmez, edilmesine gerek yoktur zaten işlem artık hiç olmamıştır, yok hükmündedir. İşlem hiç yapılmamış sayılır. Öte yandan mutlak mutlan nedir sorusuna baştan itibaren geçersiz sayılan işlem diye de cevap verebiliriz. Mutlak butlanla sakatlanan işlemler ise şu şekildedir:
- Hiçbir hüküm ve sonuç doğurmaz.
- Tarafların bu işlemi sonradan geçerli hale getirmesi mümkün değildir.
- Hakim, bu geçersizliği re’sen (kendiliğinden) dikkate almak zorundadır. Alabilir.
- Herkes, bu işlemin hükümsüz olduğunu ileri sürebilir.
Mutlak butlanla sakatlanan işlemlere en net tabiri ile yukarıdaki gibi yanıt verebiliriz.
Mutlak Butlanın Hukuki Temeli
Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve çeşitli özel kanunlarda, mutlak butlan yaptırımına yer verilmiştir. Özellikle:
- TBK m.27: Kanuna, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı sözleşmeler mutlak butlanla hükümsüzdür.
- TMK m.145 ve devamı: Evlilikte kanuna aykırılıklar (örneğin yasaklı yakın hısımlarla evlilik) mutlak butlan sebebidir.
- İş Hukuku, Borçlar Hukuku, Ticaret Hukuku, Medeni Hukuk gibi birçok alanda da mutlak butlanla ilgili düzenlemelere yer verilir.
Genel Hukuki Bilgiler kategorimizi ziyaret ederek daha farklı konular hakkında da bilgi sahibi olabilirsiniz.
Nisbi Butlan Nedir?
Nisbi butlan, bir hukuki işlemin irade sakatlığı nedeniyle iptal edilebilir olmasını ifade etmektedir. Yanılma, aldatma ya da korkutma altında kurulan sözleşmeler bu kapsamda yer almaktadır. Öte yandan işlem baştan itibaren kendiliğinden geçersiz sayılmaz. Yalnızca zarar gören tarafın talebiyle ortadan kaldırılabilir. İptal hakkı belirli bir süreyle sınırlıdır ve bu süre içinde kullanılmazsa sözleşme geçerliliğini korur, taraflar açısından bağlayıcı sonuçlar doğurmaya devam eder. Bu nedenle uygulamada sıkça iptal davası yoluyla ileri sürülür.
Mutlak Butlan ile Nisbi Butlan Arasındaki Fark Nedir?
Mutlak butlan kamu yararını koruyan bir karar iken, nisbi butlan özel kişilerin menfaatini koruyan bir yöndedir. Genel olarak mutlak butlan ve nisbi butlan farkı şu şekildedir:
| Özellik | Mutlak Butlan | Nisbi Butlan |
|---|---|---|
| Geçersizlik Türü | Kesin Geçersizlik | İptal Edilebilirlik |
| Re’sen dikkate alınır mı? | Evet | Hayır |
| Kimler ileri sürebilir? | Herkes | Yalnızca ilgili taraf |
| Düzeltilebilir mi? | Hayır | Bazı hallerde evet |
| Süreye tabi midir? | Davası süreye tabi değildir. | Davası süreye tabidir |
Hangi İşlemler Mutlak Butlanla Geçersiz Sayılır?
Mutlak butlan yaptırımı, özellikle aşağıdaki durumlarda karşımıza çıkar:
-
Ahlaka Aykırı Sözleşmeler
Cebir, şantaj, fuhuş, yasadışı kazanç gibi konulara dayanan sözleşmeler hiçbir şekilde geçerli olamaz. Örneğin kölelik sözleşmesi.
-
Kamu Düzenine Aykırılık
Devletin temel düzenini bozan, anayasal hak ve özgürlükleri ihlal eden işlemler geçersizdir. Bir başka deyişle kanunun emredici hükümlerine aykırı olarak yapılan hukuki işlemler aleyhine uygulanan yaptırımdır.
-
Kanuna Aykırı Evlilikler
Zorla yapılan evlilikler, ayırt etme gücü olmayan kişinin evliliği, akıl hastası birinin evlenmesi, kanunen yasak olan yakın akrabalar arası evlilikler ve zaten evliyken 2. kez evlenilmesi, kanunu aykırı evlilikler olarak ifade edilmektedir.
Evliliğin İptali Davası konusu hakkında daha kapsamlı bilgi edinmek için ilgili içeriğimize göz atabilirsiniz.
-
Ehliyetsizlik Halleri
Tam ehliyetsiz bir kişinin yaptığı hukuki işlemler, baştan itibaren geçersiz sayılır.
-
Konusu İmkansız Sözleşmeler
Baştan itibaren konusu gerçekleşmesi imkânsız olan bir sözleşme (örneğin ölmüş bir kişiden mal satın almak) mutlak butlanla geçersizdir.
Mutlak Butlan Kararı Ne Demek?
Bir işlemin mutlak butlanla geçersiz sayılması için illa ki mahkeme kararı alınması gerekmez. Ancak, özellikle evlilik, kongre, şirket kuruluşu, dernek kuruluşu gibi şekli işlemlerde veya tescil edilen işlemlerde, mahkemeden mutlak butlan kararı alınması gerekebilir. Bu karar:
- İlgili işlemin geçersizliğini tescil eder.
- Geçersizlik hükmü işlemin yapıldığı andan itibaren geriye yürür.
- Herkes açısından bağlayıcıdır.
- Mutlak butlan durumunda ilgili olay ; hiç olmamış, yapılmamış sayılır, bu da olaydan doğan, işlemden sadır ortaya çıkmış tüm hakları ve sonuçları geçersiz kılar.
Özellikle aile mahkemelerinde sıkça rastlanan bir durumdur. Örneğin, mutlak butlanla evliliğin iptali davası sonucunda verilen karar, evliliği baştan itibaren geçersiz kılar.
Mutlak Butlanın Sonuçları Nelerdir?
Bir hukuki işlemin, daha en başından veri hiç olmamış olması olarak ifade edilen mutlak butlanın sonuçları aşağıdaki gibidir:
- Hukuki işlem hiç doğmamış sayılır.
- Taraflar arasında ifa edilen edimler iade edilir.
- Doğan zararlardan dolayı tazminat sorumluluğu gündeme gelebilir.
- Mahkeme kararı ile sonuç doğurması gereken işlemler sicilden silinebilir.
- Taraflar bu işlemi onaramaz, onaylayamaz, geçerli hale getiremez.
- Mutlak butlan durumunda ilgili olay ; hiç olmamış, yapılmamış sayılır, bu da olaydan doğan, işlemden sadır ortaya çıkmış tüm hakları ve sonuçları geçersiz kılar.
Uygulamada Mutlak Butlan Kararlarına Örnekler
Genel anlamda, uygulamada mutlak butlan kararlarına verilebilecek örnekler aşağıdaki gibidir:
- Bir kişinin ağır psikiyatrik hastalığı nedeniyle evliliğinin iptal edilmesi (TMK m.145).
- Fuhuş amacıyla yapılan kiralama sözleşmesinin geçersiz sayılması (TBK m.27).
- Reşit olmayan kişinin muvafakat olmaksızın yaptığı satış işleminin geçersiz sayılması.
- Hükümlü bir kişinin cezaevinden kaçırılması amacıyla yapılan organizasyon sözleşmesinin geçersizliği.
Avukat Olarak Mutlak Butlan Davalarında Ne Yapılır?
Bir işlemin mutlak butlanla sakatlandığı düşünülüyorsa, şu adımlar atılır:
- Öncelikle işlem incelenir, hangi geçersizlik türünün mevcut olduğu belirlenir.
- Mahkemeden bu işlemin iptali veya hükümsüzlüğünün tespiti talep edilir.
- Gerekiyorsa tescilli işlemler (örneğin evlilik, şirket işlemleri, tapu tescilleri) için iptal davası açılır.
- Taraflar arasında doğabilecek iade ve tazminat süreçleri yürütülür.
Sonuç
Mutlak butlan, hukuk sistemimizin en sert geçersizlik yaptırımlarından biridir. Hukuki işlemlerin güvenli şekilde kurulabilmesi ve kamu düzeninin korunması açısından kritik bir işlev üstlenir. Bu nedenle her avukatın, işlemleri yaparken bu geçersizlik sebeplerini öngörmesi ve müvekkilini hukuki risklerden koruması gerekir. Eğer siz de geçersiz olduğunu düşündüğünüz bir işlemle karşı karşıyaysanız, konusunda uzman bir avukattan profesyonel destek almanız hak kayıplarının önüne geçmek için önemlidir.
Mutlak butlan konusunda alanında uzman bir İstanbul ceza avukatı arayışında iseniz, Burak Temizer Hukuk Büromuzun deneyimli avukat kadrosundan destek alabilirsiniz.
Mutlak Butlan Yargıtay Kararları
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 11.11.2015 tarihli (2015/2-2938 E., 2015/2539 K.) kararında;
Karar Özeti: Mutlak butlan davasında Cumhuriyet savcısının duruşmaya katılımı zorunludur
Somut olayda Silvan Cumhuriyet Başsavcılığı kamu adına mutlak butlan davası açmış; yerel mahkeme evliliğin iptaline karar vermiştir. Ancak savcının bazı celselere katıldığı, hükmün verildiği son celseye katılımının sağlanmadığı anlaşılmış; bu durum, taraf teşkilinin kamu düzeniyle ilgili olması ve savcının TMK m.146 kapsamında görevli sayılması gerekçeleriyle usule aykırı görülmüştür.
Kararda ayrıca; TMK m.146’daki “Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır” düzenlemesinin hak değil görev niteliğinde olduğu, bu görevin doğal sonucu olarak savcının duruşmalara katılımının sağlanması gerektiği vurgulanmış; savcı katılımı sağlanmadan yargılamaya devam edilerek hüküm kurulmasının bozma sebebi olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle yerel mahkemenin direnme kararı bozulmuştur.
-
Yargıtay 2. HD, 29.06.2020, 2020/2414 E., 2020/3389 K.
Bu kararda uyuşmazlık, TMK m.145/2 kapsamında “evlenme anında eşlerden birinin sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun olması” iddiasına dayanılarak, yapılan evliliğin mutlak butlanla batıl olduğunun tespiti/evliliğin iptali talebinden kaynaklanmaktadır. Davacı, 18.04.2012 tarihli evlilikte eşin evlenme tarihinde sürekli ayırt etme gücünden yoksun olduğunu ileri sürmüştür. İlk derece mahkemesi davayı kabul etmiş; davalı istinafa gitmiştir.
İstinaf incelemesini yapan Bölge Adliye Mahkemesi ise, evliliğin ölüm ile sona erdiği gerekçesiyle ilk derece kararını kaldırmış; “evliliğin iptali hakkında karar verilmesine yer olmadığına” hükmetmiş, ayrıca kadının kötü niyetinin ispatlanmadığı gerekçesiyle sağ kalan eşin evlenmeyle kazandığı kişisel durumun korunması yönünde değerlendirme yapmıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, bu yaklaşımı hukuka aykırı bularak bozmuştur. Daireye göre, mutlak butlan sebebiyle evliliğin iptali/tespiti davalarında evliliğin ölümle sona ermiş olması davayı konusuz bırakmaz; ilgililer her zaman evliliğin mutlak butlanla sakat olup olmadığının tespitini isteyebilir. Bu nedenle mahkemenin yapması gereken; yargılamaya devam ederek evliliğin mutlak butlanla sakat olup olmadığını belirlemek, mutlak butlan ispatlanırsa ancak o zaman TMK m.159 uyarınca sağ kalan eşin evlenme sırasında iyi niyetli olup olmadığı konusunda hüküm kurmaktır.
Sonuç olarak Yargıtay, “ölüm nedeniyle karar verilmesine yer olmadığı” şeklindeki değerlendirmeyi yanılgılı bulmuş ve Bölge Adliye Mahkemesi kararını oybirliğiyle bozmuştur
-
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 28.09.2023 tarihli, 2022/2882 E., 2023/3038 K.
Yargıtay bu kararında bir yapı kooperatifinin 30.11.2008 tarihli genel kurulunda alınan 4 numaralı kararın (1. etap aidatı devam eden üyelerden, belirli tarihe kadar aidat kapatmayanların kooperatifle ilişiğinin kesilmesi) hukuki niteliğini tartışmıştır.
İlk derece mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi; toplantıya katılan davacının ret oyu/muhalefet şerhi ve bir aylık süre içinde iptal davası açma şartlarını yerine getirmediği gerekçesiyle, söz konusu aykırılığın butlan değil “iptal edilebilirlik” yaptırımına tabi olduğunu kabul ederek davayı reddetmiştir.
Yargıtay ise bu yaklaşımı isabetsiz bulmuştur. Daire; yapı kooperatiflerinin amacının ortakların konut ihtiyacını karşılamak olduğunu, Kooperatifler Kanunu m.23 uyarınca ortaklar arasında eşitlik ilkesinin esas olduğunu vurgulamış; somut olayda “aidatı kapatmayanların ilişiğinin kesilmesi” şeklindeki düzenlemenin kooperatifin amacı ve eşitlik ilkesiyle bağdaşmadığını değerlendirmiştir. Bu nedenle kararın hukuka aykırılığı, “iptal edilebilir bir usulsüzlük” düzeyinde görülmemiş; kanunun emredici hükümlerine aykırılığın her aşamada re’sen gözetileceği belirtilerek, ilgili genel kurul kararının mutlak butlanla batıl olduğunun tespitine karar verilmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Bu gerekçeyle Yargıtay, Bölge Adliye Mahkemesi kararını kaldırmış ve ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur
Sıkça Sorulan Sorular
Mutlak Butlan Nedir? Ne Anlama Gelir?
Mutlak butlan, bir hukuki işlemin baştan itibaren geçersiz sayılması ve hiçbir hüküm doğurmaması anlamına gelir.
Mutlak Butlan İle Nisbi Butlan Arasındaki Fark Nedir?
Mutlak butlan re’sen dikkate alınır ve işlem baştan itibaren hükümsüzdür. Nisbi butlan ise ancak tarafların iptal talebiyle gündeme gelir.
Mahkeme Mutlak Butlan Kararı Verir Mi?
Evet, özellikle şekli işlemler (evlilik, şirket işlemleri vb.) için mahkemeden mutlak butlan kararı alınabilir.
Mutlak Butlan Bir Sözleşme İçin Nasıl Uygulanır?
Sözleşme eğer kanuna, ahlaka veya kamu düzenine aykırıysa mutlak butlanla geçersiz olur; taraflar bu sözleşmeyi geçerli hale getiremez.
Mutlak Butlan Davası Ne Kadar Sürer?
Dava süresi mahkemenin yoğunluğuna, olayın niteliğine göre değişir; ancak hukuki temeli açık olan işlemler daha kısa sürede sonuçlanabilir.
Mutlak Butlanla Geçersiz Sayılan İşlem Hiç Mi Geçerli Hale Gelemez?
Hayır. Mutlak butlanla geçersizlik, işlem üzerinde hiçbir tasarrufa izin vermez.
Herkes Mutlak Butlanı İleri Sürebilir Mi?
Evet, işlemin hükümsüzlüğü kamu düzenini ilgilendirdiği için herkes tarafından ileri sürülebilir.
Mutlak Butlan Tespit Davası Açmak Zorunlu Mu?
Her zaman değil; ancak işlem sicile kayıtlıysa veya resmi nitelikteyse mahkeme kararıyla tespit edilmesi gerekebilir.
Evliliklerde Mutlak Butlan Nasıl Gündeme Gelir?
Yakın akrabalar arasında yapılan evlilikler, ehliyetsizlik veya irade bozukluğu gibi nedenlerle mutlak butlanla iptal edilir.
Mutlak Butlanla Sakat İşlem İçin Tazminat Talep Edilebilir Mi?
Evet. Özellikle işlem nedeniyle zarar gören taraf, karşı taraftan kusur oranında tazminat isteyebilir.
CHP İçin Mutlak Butlan Kararı Çıkarsa Ne Olacak?
CHP kongresi için mutlak butlan kararı verilirse, kongre hiç yapılmamış sayılacak ve tüm sonuçlarıyla birlikte geçersiz ilan edilecek. Böylece kongreden önce CHP nasılsa yine aynı hale gelmiş olacak, eski yönetimin göreve dönmesi gündeme gelecek.
**Dikkat bu yazının siyasi hiçbir yönü olmayıp, hukukçular tarafından hukuki bilgilendirme amaçlarıyla kaleme alınmıştır***
